Planlı Bir Kentten Gri Bir Şehre: Ankara Jansen Planı

Planlı Bir Kentten Gri Bir Şehre: Ankara Jansen Planı
1

“Ah be Ankara… Sokakların denize çıkmasa da seviyoruz seni!”

Yeni bir devlet, yeni bir yönetim ve Anadolu’nun ortasında bir başkent. Bu güzel şehre bazen sinirlenip “Gri Kent” ya da “Memur Şehri” gibi ithamlarda bulunsak da biliyoruz, seviyoruz ve seviyorsunuz bu şehri. Atatürk İlke ve İnkılapları’nın gerektirdiği yeni düzen ve modern şehir yapısı arayışı 1924‘de başladı. Haritacı subaylar tarafından Başkent Ankara mahallelere ayrılarak bir harita hazırlanır. Mezarlıklar, su hatları ve çeşmelerin gösterildiği bu harita, aslında bir kent planı sayılmazdı. Göç alımı ve hızla artan nüfusla çarpık kentleşme kapıya dayanmıştı. Bunun sonucunda gerçek bir kent planı oluşturulmaya karar verildi. Ankara Jansen Planı

Yeni Bir Yönetim Merkezi Kuruluyor: Çankaya

Ankara Kalesi

Açıkçası bu safhadan sonraki kent planı aşaması pek bir sonuç verememiş ve tarihi dokuyu koruyacak bir şekilde kanun ile 400 hektarlık kamulaştırılan alanın 150 hektarı kullanılarak bir yönetim merkezi olan Çankaya‘nın temelleri atılmış. 

II. Büyük Millet Meclisi, Gazi ve Latife İlk Mektepleri, Ankara Vakıf Oteli, Adliye Vekaleti, Etnografya Müzesi, Divan-ı Muhasebat (Sayıştay) ve Ziraat Bankası Lojmanları ilk yapılan binalar arasında yer almakta…


Çare Prof. Hermann Jansen Planı

                                                                       Prof. Hermann Janses Ankara Umumi Planı – 1932

Öyle bir başkent düşünün ki neredeyse tamamen bataklıktan oluşan, yeşil bulunmayan, ortalama bir şehre bile zor yetecek su kaynaklarına sahip ve hastalıkların baş göstermesi işten bile değil… Bir kasabadan öte olmayan başkentte demiryolu ve diğer kamu girişimleri ekonominin gerilemesine, düzenin bozulmasına engel olamamıştır. Vaziyet böyle olunca dünya genelinde bir yarışma yapılmaya karar verildi ve 1927 yılında yapılan bu yarışmayı Prof. Hermann Jansen kazandı.


Prof. Hermann Jansen ve Tarsus Belediye Başkanı Muvaffak Ziya Uygur – 1936

1932 yılında Başkent Ankara Şehir Planı adına adeta yeni bir sayfa açmak için ilk adımı atan Prof. Hermann Jansen, aslında yeni gelişmekte olan bu ülkeye resmen takviye kan olsa da bizlere bir gömlek fazla gelmiş. Biz derken gerçekten bizden kast ediyorum. 1900’lerin başı sayılacak yıllarda Prof. Hermann Jansen başarılı bir şehir planının altında yatan iki kuralı açıklıyor. O kurallar şu şekilde:

  • İmar faaliyetlerinin güçlü bir elde toplanması.
  • Arazi spekülasyonunun önüne geçilmesi. 

Prof. Hermann Jansen

Gel gelelim hepsini bir kenara atalım ve şu ünlü Jansen Planı‘na birde biz bakalım.

Mustafa Kemal Atatürk‘ün de öncülüğünde incelenen projeler belirli şartlara bağlıydı. Belirlenen bir nüfus artış grafiği vardı ve şehrin gelişmeye başladığı merkez Ulus-Çankaya ortaklığı olacaktı. Üstelik bu tarihte nüfus 74.000’e kadar ulaşmıştı.

Görkemli bir yapı yerine sosyal yapıya sahip bir projenin seçilmesi aslında yeni Cumhuriyet yönetimini anlatan bir mesajdı. Öyle ya Doğu’ya örnek olsun diye düşünülen bu şehir Batı’ya örnek olacaktı.

 

 


Sosyal Şehir Yapısı: Tarihi doku, bol yeşil, ileriye dönük planlama.

Atatürk Bulvarı – Çankaya
“Yepyeni bir şehir kuracaksınız, dünyaya yepyeni ve çok güzel bir örnek vereceksiniz”
“Biliyorsunuz, Avrupa şehirlerinin hemen hepsi motor’dan önce yapılmıştır. Motor eski nizamları ve anlayışları altüst etti. Ben size şehircilik sanatının son sözlerini getiriyorum”
 

İşte bu sözlerle geldi Prof. Hermann Jansen. Bu sözlerden de anlayacağımız üzere ulaşım konusunda ileriye dönük bir şehir düşünülecek ve sıfırdan bir proje başlatılacaktı. Plana göre oldukça geniş bir ana cadde ve ana caddeye bağlı paralel yan yollar ulaşımı sağlayacak, eklenen çıkmaz sokaklar yayalaştırılacaktı. Bu sözlerin ilk eseri de Atatürk Bulvarı olmuştu. Hala bunun örneği görülen Kızılay göz önünde bulundurulduğunda Ankara’nın yayalaştırma planı en iyi olan bölgesi olarak sayabilir miyiz?  Ayrıca oldukça heyecanlı olan Jansen‘in sürdüreceği planda; şehrin tarihi yapısı korunacak, doğa ve yeşil tahrip edilmeyecek, daha da arttırılacaktı.


Yeşilin Merkezi, “Ankara Kalesi” ve Bina Yapısı, “Bahçelievler”

Cebeci’den Ankara Kalesi’ne bakış. – 1930

Jansen Planı, alışılagelmişin dışında, insan odaklı bir plandı. Prof. Hermann Jansen için özellikle işçi konutları önemli bir yere sahipti. Bunun yanında bir üniversite mahallesi de gerekiyordu.

Birkaç madde ile anlatılacak olursa;

  • Konut düzeni Jansen‘in bizzat kendi tasarımı olan Bahçelievler‘deki 2-3 katlı, bahçeli düzen ile aynı olacaktı. Bu düzen en başta Yenişehir ve Cebeci için önerildi.
  • Bu düzene göre ana yollar nüfusa göre hesaplanıp araç trafiğine ayarlanacak, ara yollarda öncelikli olarak yaya yoluna önem verilecekti.
  • Gelişim Atatürk Bulvarı üzerinden olacak ve bu rotada trafik hiç durmadan sürekli akacaktı.
  • Tandoğan Meydanı’nda (Şimdiki Anadolu Meydanı) bir şehir havalimanı kurulması önerilmekteydi.
  • Ankara Kalesi, yeşilin merkezi olacak ve burayı takip ederek tüm yeni imar alanlarında orana göre yeşillendirme işlemi de projeyle paralel devam edecekti. Aynı zamanda korunmaya devam edecek ve şehirden ayrı tutulacaktı.
  • İnsan Odağı kavramı çerçevesinde; şehrin Anadolu Motifi korunacak ve bu motifle çağdaşlık, modernlik, öznellik üçlüsü harmanlanacaktı.

Tüm bu plana ne oldu? Şimdilerde bu plan uygulanıyor mu?

Arazi spekülasyonunun önünü alınıp, imar faaliyetinin kuvvetli bir elde temerküz etmesinde muvaffak olunduğu takdirde, burada şehir imarına misal olabilecek bir eser vücuda getirilmiş olacaktır.” diyen Prof. Hermann Jansen, uyardığı iki maddede de haklı çıkmıştır. 

Bilmemek ayıp değil öğrenmemek ayıp diyerekten “Arazi Spekülasyonu” hakkında ufak bir bilgilendirme yapayım. Şöyle ders kitaplarında söylendiği şekilde ifade edersek Arazi Spekülasyonu, “Taşınmazların pazar değerindeki yükselmelerden yararlanarak, para kazanmak amacıyla yapılan toprak alım satımı.” bunu halk arasında tam olarak “Abi belediye de kaynım var o söyledi çok yakında yol geçecek arsanın yanından. Çok değerlenecek çok!” şeklinde görebilir, duyabilirsiniz.

barselona-sehir-yapısı
İspanya, Barselona Şehir Görünümü

Planın kabulünden hemen sonra özellikle İstanbul’dan tüm deneyimli spekülatörler Başkent Ankara‘ya akın ettiler. Bu spekülatörlerle baş etmesi gereken kuvvetli eller ise onların yanında olmayı seçmişlerdir. Ana unsur bu şekilde ilerlemiş ve Prof. Hermann Jansen bir anda geri plana çekilerek “olması gereken” şehir planı da bir kenara bırakılmıştr. Geri plana çekme sebebi olarak proje içindeki gelecek planlamalarının alenen açığa çıkmış olduğu,  Prof. Hermann Jansen‘in yaşlandığı için Ankara‘ya gelememesi ve  Prof. Hermann Jansen‘in bazı asistanlarının askere çağırılması bahane gösterilmiştir. İlgili metinse şu şekilde:

Seneler ilerledikçe şehrin silueti tamamen tecessüm ve teayyün etmiş ve binaenaleyh henüz işlenmemiş kısımlar için tatbik edilecek yol ve metotlar tebellür eylemiş olması sebebiyle Prof. Jansen’in fikir ve mütalaalarına müracaat ihtiyacı da seneden seneye bariz birsurette azalmış ve eskiden beri kendisi ile vaki olagelmekte bulunan müşavere ve direktif talepleri son zamanlarda hemen tamamen zail olmuş bir vaziyette bulunduğu, bu hususta İmar Müdürlüğü’nün 10 senelik tecrübe devresinde istihsal eylediği mümarese ve ihtisasın da çok büyük amil ve müessir olduğu tahakkuk etmiştir.

Zaman geçtikçe olanı da değiştirmeye başlamış ve şehir planının temellerine doğru inmişlerdir. Prof. Hermann Jansen‘in planına göre en fazla 4 katlı olması gereken binalar yıkılmış ve yerine daha çok katlı binalar yapılmış. Nüfus artışı sadece rant olduğunda dikkate alınmıştır. 4’den 8, 8’den 16 kata ulaşan binalar yapılırken ne bir ulaşım yolu ne de otopark sorunları dikkate alınmamış ve şuanki Ankara‘nın olağan sorunları baş göstermeye başlamıştır. 

ankara-eskisehir-karayolu
Ankara-Eskişehir Karayolu

1932 yılında Prof. Hermann Jansen‘in düşündüğü geleceğe yönelik yol tasarımları günümüzde düşünülememiş ve Ankara-Eskişehir Karayolu bunun en büyük örneği haline gelmiştir. Baktığımızda ilgi çekici mimariye sahip çok katlı binalar, şehrin görüntüsü ve oluşacak talep için gereken imkan düşünülmeden adeta bir gecekondu misali dikilmeye devam etmektedir. Öyle ki 1930’lu yıllarda tasarlanan Atatürk Bulvarı ile Ankara-Eskişehir Karayolu neredeyse aynı genişliğe sahiptir. 


BONUS: Prof. Hermann Jansen kimdir?

28 Mayıs 1869 Almanya doğumlu olan Prof. Hermann Jansen,  mimar ve şehir plancısıdır. Almanya’da bulunan Kaiser-Karl-Gymnasium’da okudu. Daha sonra ise RWTH Aachen’de mimarlık ve şehir planlama eğitimi aldı. Jansen, 1897 yılında Berlin’e taşındı ve Der Baumeister dergisinde editörlüğe başladı.

Hermann Jansen; Türkiye, Almanya ve İspanya’da çeşitli şehir planlarında görev aldı ve 20 Şubat 1945 tarihinde vefat etti.

 


Ankara Jansen Planı nedir? Ankara Jansen Planı nerelere uygulandı? Ankara Jansen Planı kimler tarafından kabul edildi? Ankara Jansen Planı neden vazgeçildi? Ankara Jansen Planı kimler tarafından istenmedi? Ankara Jansen Planı başka hangi şehirlere örnek oldu? Ankara Jansen Planı yapılsaydı nasıl olurdu? Ankara Jansen Planı Atatürk Bulvarı’nı mı kapsadı? Ankara Jansen Planı Tandoğan Havaalanı mı yapılacaktı?

Bumerang - Yazarkafe

Yazar Hakkında

23 Nisan 1996 doğumlu, Ankara'dan bir parça. Harbi Mi ? LA ekibi ile beraber Kurucu Editör olarak çıktığım yolda sizinle beraber bende öğreniyorum. Unutmayın, içimizden geldiği gibi!

Yorum Yap